هوشنگ اميراحمدي محقق ايراني واستاد دانشگاه راتگزر، دانشگاه ايالتي نيوجرسي آمريکا، ماه 
فوريه به ايران سفرکرد تا با مسوولان دولتي ايران درخصوص رابطه با آمريکا صحبت کند. سفري که هنگام حضورش در ايران با سکوت محافظه کاران همراه بود و هنگامي که به واشنگتن بازگشت واکنش روزنامه کيهان را به همراه داشت . وقتي از او مي پرسم که آيا دراين سفر با محمود احمدي نژاد ديدار کرده، مي گويد که دراين زمينه صحبت نمي کند. امير احمدي علاوه برمديريت مرکزمطالعات خاورميانه دانشگاه راتگرزرييس شوراي آمريکاييان وايرانيان نيزمي باشد.علاقه شديد مقامات دولت احمدي نژاد براي ارتباط با آمريکا، آرايش نيروهاي سياسي بعد از انتخاب علي لاريجاني به سمت رياست مجلس، تفاوت هاي خاتمي واحمدي نژاد درعرصه سياست خارجي، سمت وسوي جامعه ايراني، موضوعاتي که در خارج از ايران درمورد حکومت ديده نمي شوند و آينده رابطه با آمريکا، موضوع بخش هايي از گفت وگو با اميراحمدي هستند که مي خوانيد . حضور علي لاريجاني چه تغييراتي در نحوه فعاليت هاي مجلس جديد و اکثريت حاکم نسبت به مجلس هفتم به وجود خواهد آورد؟ بي ترديد مجلس فعال تري نسبت به مجلس هفتم خواهيم داشت. برعکس مجلس آقاي حداد که کم سروصدا و کم اثر بود، مجلس لاريجاني مجلسي پرسروصداخواهد بود. چه ازسوي محافظه کاران وچه ازسوي اقليت اصلاح طلب .شاهد مثال شما براي چنين ارزيابي چيست؟ اين بيشتر برمي گردد به شخصيت علي لاريجاني که بسيار فعال است. درعين حال در دوره فعلي مجلس برخلاف مجلس هفتم افرادي وارد شده اند که درجمهوري اسلامي وزن بيشتري نسبت به نمايندگان مجلس هفتم دارند. اين موضوع درميان محافظه کاران بارزتر است. بنابراين اين مجلس موضع گيري هاي دشواري خواهد کرد. از آن مجلس هايي نخواهد بود که سازش و گذشت کند. مجلسي که افرادش خودبزرگ بين هستند و فکر مي کنند بايد کارهاي مهم کنند وحرفهاي مهم بزنند. اين مجلس بيشترين شباهت را به مجلس پنجم خواهد داشت اصولگرايان مجلس هشتم و مجلس هفتم چه تفاوت ها وچه سمت وسويي خواهند داشت؟ درتحليل نهايي اين مجلس اصولگرايان است. اما نوع اصولگرايي که الان درجمهوري اسلامي مطرح است حتي با اصول گرايي دوسال پيش هم متفاوت است. فکر نمي کنم ديگر بتوان لاريجاني را اصول گرا خواند چرا که ديگر چيز زيادي از آنچه اصول گرايان به آنها شهره هستند را با خود ندارد. اين موضوع در مورد فردي مانند آقاي قاليباف هم صدق مي کند. اينها متوجه واقعيت ها شدند و خيلي به صورت عملگرايانه عمل مي کنند چرا که نگران آينده کشور و جمهوري اسلامي هستند. آنها مساپل خارجي وداخلي کشور را درک مي کنند ومي دانند که زمان براي حل بخشي از مساپل کشور در حال گذر است واگر دير بجنبند کار از کار خواهد گذشت . يک نمونه براي شکل گيري اين شکاف عميق ذکر مي کنيد؟ مثلا الان فاصله اي که بين روزنامه کيهان و آقاي احمدي نژاد وجود دارد براي بسياري قابل تصور هم نيست. کيهان الان از دولت انتقاد مي کند. درحالي که براي همين کيهان احمدي نژاد ايده آل بود. اما واقعيت اين است که احمدي نژاد کار خودش را مي کند وکيهان هم به انتقاد از وي مي پردازد. اخيرا شنيدم که مشاعي معاون احمدي نژاد کيهان را به دادگاه برده است. يعني شما به جايي رسيده ايد که معاون آقاي احمدي نژاد کيهان را مي برد دادگاه .؟ حالا مورد آقاي مشاعي اندکي خاص است. اما به صورت مشخص روزنامه کيهان همواره سنگ دولت وبه خصوص احمدي نژاد را به سينه زده است. درواقع هيچ کار راديکال وغير قابل توجيهي وجود ندارد که احمدي نژاد انجام داده باشد و کيهان از آن حمايت نکرده باشد، مثل سياست هاي دولت در قبال اسراييل، پرونده هسته اي ونيز ماجراي هولوکاست. آيا شما تفاوتي مي بينيد؟ آنجاهايي که اين دو به هم مي رسند تاکتيکي است. مثلا من اعتقاد دارم برخورد احمدي نژاد با اسراييل استراتژيک نبود. بلکه تاکتيکي بود. چون احمدي نژاد مي خواهد به آمريکا نزديک شود، به صورت تاکتيکي اسراييل را بزرگ کرده است و خود را ضد اسراييلي نشان مي دهد که بتواند دروازه هاي آمريکا را باز کند که البته به سرعت هم اين کار را خواهد کرد .اما اين کار تاکتيکي، تاثيرات مخرب استراتژيکي به همراه داشته است. الان مجموعه اظهارات آقاي احمدي نژاد، بن مايه اصلي ترين تهديدات عليه امنيت ملي کشور است... قبول دارم.اين تاکتيک در خارج از کشور جواب منفي داده.چرا که در واشنگتن وتل آويو کار نمي کند.ولي در ايران وبه صورت کلي در منطقه کار مي کند و متاسفانه احمدي نژاد براي به کار بردن تاکتيک خودش تنها به تاثيرات منطقه اي و ملي آن توجه کرد. ولي وجه نداشت که اگر بخواهد اين طور پيش برود درهاي ورودش به آمريکا در تل آويو و واشينگتن بسته خواهد شد . گفتيد که آقاي احمدي نژاد مي خواهد به آمريکا نزديک شود.چه شواهدي براي اين کار وجود دارد؟چون عملکرد دوسال ونيم اخير وي به نحوي بوده که امروز صحبت از گفت وگو با محمود احمدي نژاد، در جنگ ميان دو حزب دموکرات و جمهوري خواه به مثابه گناهي نابخشودني محسوب مي شود. شواهد زياد دارم. برخي ازآنها را مي توانم بگويم، بخشي را هم نمي گويم. اما به هرحال در جريان هستم و مي دانم که احمدي نژاد درحال نزديکي به آمريکاست. در آينده بسيارنزديک نمايندگان دومجلس يکديگر را ملاقات خواهند کرد. احمدي نژاد در رابطه با آمريکا به سرعت جلو مي رود. تصادفا به نظرم باسرعت بسيار زيادي به جلو مي رود. اگر چه بسياري از درها را بسته اند اما احمدي نژاد به هر دري مي زند. اما اينکه وضع بدتر شده يکي ازدلايلش همين ماجراي اسراييل بود که تنش هاي زيادي ايجاد کرد. اما در تحليل نهايي فرق احمدي نژاد با فردي مثل خاتمي اين است که خاتمي مي گفت شما آمريکايي ها آدم هاي خوبي هستيد ومن خيلي دوست دارم با شما حرف بزنم اما نمي زنم. اما احمدي نژاد برعکس خاتمي به آمريکايي ها مي گويد شما آدم هاي بدي هستيد وبد مي کنيد اما من با شما حرف مي زنم. يکي درک مثبت و درستي از آمريکا دارد ونمي خواهد ويا نمي تواند با آمريکا حرف بزند. ديگري يک درک منفي از آمريکا دارد ولي مي خواهد با آن حرف بزند. به همين دليل وقتي به حرف هاي احمدي نژاد نگاه مي کنيد منفي است. چون به آن نحو فکر مي کند. اما شما بايد ببينيد در عمل چه مي کند؟ در عمل تصادفا هر کاري با آمريکا کرده مثبت بوده است. مثلا پيشنهادهاي جالبي به آمريکايي ها داده که آنها قبول نکرده اند.مثلا چه پيشنهاد جالبي داده که آمريکاييها قبول نکردند؟ مثل گفت وگو با آمريکايي ها درعراق، پيشنهاد برقراري پرواز مستقيم بين تهران ونيويورک. اينها حرف هاي خيلي جدي بود . اما خود شما هم مي دانيد که مساله آمريکا وايران برقراري پرواز مستقيم بين تهران ونيويورک نيست.مساله اصلي جاهاي ديگري است که آقاي احمدي نژاد و طرف مقابلشان يعني جورج بوش سرآنها کوتاه نمي آيند. آيا احمدي نژاد فکر مي کند که اگر کوتاه بيايد، طرف مقابل سخت تر خواهد گرفت و کوتاه آمدني درکار نخواهد بود؟ دقيقا.ببينيد تحليل احمدي نژاد مبتني براين موضوع است که خاتمي يک سال غني سازي اورانيوم را متوقف کرد و هيچ چيزي گيرش نيامد. آخرش هم خود خاتمي برنامه غني سازي را آغاز کرد. اين يک واقعيت تاريخي است. هيچ چيزي هم از اروپا وآمريکا نتوانستند بگيرند. احمدي نژاد هم همين حرف را مي زند. مي گويد اگر من همان کار را بکنم نتيجه اي نخواهد داد. تصادفا ممکن است در اين تجربه وي خطراتي باشد ولي تا الان بهتر کار کرده است. بسته مشوقي را که الان آمريکا حاضر است به ايران بدهد تا غني سازي را تعليق کند شايد بيست برابر بسته اي است که به خاتمي پيشنهاد کردند. به خاتمي چيزي ندادند... خاتمي خودش گفت مشوق هاي اروپايي توهين آميز است. اما بسته مشوق احمدي نژاد الان بسيار بهتر است اگر چه او مي گويد كافي نيست. حالا ما مي توانيم مخالف باشيم .تا کجا اين کشمکش ادامه خواهد داشت؟ آيا استراتژي احمدي نژاد يک نقطه مصالحه را هم درنظر مي گيرد؟با توجه به اينکه درسياست وقتي يک طرف دعوا دست بالاتر را دارد ويا حداقل توان چانه زني دارد بايد مصالحه کند. يعني ممکن است زمان به نحوي پيش برود که بسته پيشنهادي نه تنها کوچک تر شود بلکه اساسا مصالحه نيز معني خود را از دست بدهد... فکر مي کنم احمدي نژاد از يک جايي ديگر نبايد جلو برود و در يک جايي بايد مصالحه وغني سازي را به صورت موقت تعليق و رابطه اش را با آمريکا درست کند.اين دقيقا استراتژي آن بوده و به دولت هم همين ها را گفته ام . آيا موضع تندروها که تريبون هاي مثل کيهان آنها را نمايندگي مي کنند هم همين طور است؟ من معتقد نيستم که اين موضع احمدي نژاد موضع کيهان است. احمدي نژاد اصلا گوش به حرف کيهان نمي دهد. کيهان حرف خودش را مي زند و مي داند که احمدي نژاد کاري به کارش ندارد. شما توجه کنيد که برکنار کردن مصطفي پورمحمدي وزير کشور بسيار مساله دارد بود. کيهان خيلي خيلي از برکناري پورمحمدي ناراحت شد چرا که وي از نزديک ترين دوستان حسين شريعتمداري به شمار مي رود. من درجريان هستم که وقتي احمدي نژاد وزير کشورش را کنار گذاشت حسين شريعتمداري به هر دري زد و از مقام رهبري تا پايين را لابي کرد اما موفق نشد. احمدي نژاد گفت نه! مي خواهم بگويم که درجمهوري اسلامي جناح هايي هستند که از احمدي نژاد تندروترهستند وصد درصد احمدي نژاد ازلاريجاني تندرو تر است. اما بين اينها ونيروهاي تندروشکاف عميقي وجود دارد. من گمان مي کنم که آن گروه هايي از اصول گرايان که درقدرت هستند - نه آنهايي که درحاشيه هستند- به سرعت به يک نوع جريان عمل گرا تبديل مي شوند که مي خواهند با دنيابسازند، نمي خواهند کشته شوند، نمي خواهند ثروت و زندگي شان را ازدست بدهند و اندک اندک به مصالحه اي برسند. اين ته خط اين جريان است. البته آنجا نيرويي هم وجود داردکه مي خواهد برود شهيد شود. اما آن نيرو احمدي نژاد ولاريجاني نيست. نيروهايي هستند که ما کمتر انها را مي بينيم ومي شناسيم وخطرناک تر ازهمه کساني هستند که ازآنها نام مي بريم. بنابراين مجلس هشتم با توجه به ويژگي هاي ياد شده درجهت سازي وتنش زاديي وعادي سازي پيش خواهد رفت
علي لاريجاني سال گذشته شوراي امنيت ملي را دلخوري ترک کرد و هيچ گاه هم از برخورداحمدي نژاد با خودش راضي نبوده است.حضور او به عنوان رييس مجلس چه تاثيري روي رابطه اش با دولت خواهد گذاشت؟ آيا مجلس منتقد دولت خواهد بود؟ بستگي به موارد دارد. فکر مي کنم مواضعي که گرفته مي شود به موارد مربوط مي شود نه به کليت. فکر مي کنم لاريجاني نمي تواند به عنوان رييس مجلس تاثيري روي پرونده هسته اي داشته باشد. او هيچگاه به عنوان رييس مجلس جلوي دولت درخصوص مساله هسته اي نخواهد ايستاد چون موضع احمدي نژاد درخصوص پرونده هسته اي موضع آقاي خامنه اي است و تنها موضع يک فرد به شمار نمي آيد. اما اگرنه موضوع پرونده هسته اي، ولي بر روي موضوع اقتصادي فشار زيادي خواهند آورد. اين مجلس احمدي نژاد را در تنگاي زيادي دررابطه با تصويب قرار خواهد داد وبه نظر مي رسد ترتيبات جدي تري دررابطه با هزينه کردن درآمدهاي نفتي اتخاذ کند وتا جايي که بتواند نخواهد گذاشت دولت به همين سادگي پول هاي به دست آمده را خرج کند. لاريجاني اين کار را مي تواند بکند درحالي که حداد قادر به انجام اين کار نبود. جايي که فکر مي کنم بين دولت ومجلس شکاف ايجاد خواهد شد مساپل اقتصادي خواهد بود واينکه چگونه بايد مساپل اقتصادي را پيش برد. لاريجاني در مقام رياست مجلس تلاش نخواهد کرد که در افواه عمومي با احمدي نژاد برسر مساله هسته اي درگير شود واگر بخواهد واقعا تاثيري بگذارد تلاش خواهد کرد با انتقال مواضعش به آيت الله خامنه اي تغييرات مورد نظر خود را دنبال کند. او شايد بتواند به آقاي خامنه اي بقبولاند که بالاخره بايد جايي مصالحه کرد. اگر چه فکر نمي کنم رهبران طراز اول جمهوري اسلامي بخواهند به صورت آشکار سر مساله هسته اي با احمدي نژاد يک برخورد قاطع کنند . برخي معتقدند که حضور لاريجاني در مجلس - و با خارج شدن حداد عادل از هيات رييسه ارتباط تنگاتنگي با ترکيب کانديداهاي رياست جمهوري سال آينده دارد. به اين ترتيب که حدادعادل به صف کانديداها خواهد پيوست و لاريجاني با ايجاديک فضاي انتقاد آميز در حوزه اقتصادي به عنوان پاشنه آشيل دولت - عملا کاري خواهد کرد که وقتي م
ردم پاي صندوق هاي راي بروند، ديگر احمدي نژاد را به عنوان منجي اقتصادي درنظر نخواهند آورد. اين تحليل چقدر به واقعيت نزديک است؟ آمريکايي ها وغرب منافع خود را دنبال مي کنند و زياد روي فرد تکيه نمي کنند. اگر احمدي نژاد فردا غني سازي را متوقف کند و امتيازي را که آمريکايي ها مي خواهند به آنها بدهد اسراييلي ها هم فکر خواهند کرد که او دموکرات خواهد بود. آمريکا دنبال امتيازي است که هر کسي به او بدهد آدم خوبي است. فرق نمي کند اين آدم خامنه اي باشد، رفسنجاني، خاتمي يا احمدي نژاد باشد. نکته ديگراينکه مساله ايران وآمريکا مساله احمدي نژاد وحداد ولاريجاني نيست. اين مساله آقاي خامنه اي است و او هم قرارنيست در آينده عوض شود و تا وقتي که ايشان است وي بايد تصميم نهايي را بگيرد. تفاوت اين افراد با يکديگر اين است که هر کدامشان نفوذ متفاوتي روي خامنه اي دارند. اينکه حداد عادل نفوذ بيشتري دارد نسبت به احمدي نژاد يا لاريجاني دررهبري؟ واقعا نمي دانم. به نظرم آيت الله خامنه اي تاکيد زيادي روي حدادعادل نخواهد کرد چرا که وي کسي نيست. حداد آدم خوبي است ولي پايه قدرت ندارد. احمدي نژاد سپاه وبسيج را دارد اما حداد تنهاست. تنها قدرت حداد رابطه رابطه سببي او با آيت الله خامنه اي است. بنابراين فکر کردن درمورد حداد به عنوان رييس جمهوري بعدي بعيد به نظر مي رسد. اگر قراراست از احمدي نژاد دور بشويم، به سوي قاليباف خواهيم رفت. فراموش نکنيم که متحد لاريجاني در انتخابات قبلي نه حداد بلکه قاليباف بود. من معتقدم که قاليباف بيش از حداد، لاريجاني وحتي احمدي نژاد رومي آيد. قاليباف از هم اکنون هم کار خود را شروع کرده است. به نحوي که داپم به قم سفرمي کند و با مراجع ديدار مي کند وتلاش مي کند به اصلاح طلبان هم نزديک بشود. بنابراين تلاش مي کند با نيروي وسيعي از عملگراها تا اصلاح طلبان وارد ميداني شود که ما آنها را نيروهاي اصول گراي تندرومي ناميم. برخي درون اين جعبه احمدي نژاد را هم قرار مي دهند. درآينده اگر کسي بخواهد احمدي نژاد را از دور بيرون کند نه حداد بلکه قاليباف خواهد بود. به نظرم احتمال اينکه سرقاليباف توافق ود بسيارزياد خواهد بود.
به نظرمي رسد احمدي نژاد با تعويض وزير کشور وبرخي استاندارها عملا خيز بلندي براي دور دوم رياست جمهوري خود برداشته است. اين تغييرات از آنجا اهميت پيدا مي کند که به اين ضرب المثل معروف در ميان نهادهاي نظام توجه کنيم که هر کسي بر وزارت کشور استيلاي کامل داشته باشد، نام کانديداي خود را ازدرون صندوق بيرون خواهد کشيد. با توجه به اينکه محافظه کاران عملا نمي خواهند مانند سال ۷۶ غافلگير شوند وبا درنظر گرفتن تحرکات يادشده، بيراه نيست که بگوييم همه چيز براي حضور موفقيت آميز احمدي نژاد درحال مهيا شدن است.شما چه ارزشي براي اين تحليل قاپل هستيد؟ اين تحليل درست است. به اين معنا که پورمحمدي درتحليل نهايي آدم احمدي نژاد نبود. او گوش به حرف هاي احمدي نژاد نمي داد. مطابق اطلاعاتي که دارم وي انسان بسيارباهوش ومستقلي است. او خود را کمتر از احمدي نژاد نمي دانست وحتي درمقابل خيلي اقداماتي که احمدي نژاد مي خواست انجام دهد نه تنها مقاومت بلکه با وي رقابت مي کرد. اين باعث دردسر بين رابطه وزير و رييس جمهوري شد. به همين خاطرمجبور شد پورمحمدي را کنار بگذارد. با کنار گذاشتن وي نيروي عظيمي ازاصول گرايان مثل کيهان را برعليه خودش کرد. اما ماندن پورمحمدي هم نمي توانست براي کارهايي که مي خواهد بکند به وي کمکي کند. بنابراين افرادي را به کار خواهدبست که با نظر وي کار کنند. امسال احمدي نژاد پول هم به اندازه کافي دارد وسال ديگر هم خواهد داشت. ماشاالله نفت بيش از بشکه اي ۱۲۰ دلار است وتا دلتان بخواهيد پول در دست وبال آقايان است. اين است که من اعتقاد ندارم به اين سادگي بشود احمدي نژاد را از دور دوم رياست جمهوري کنار گذاشت. کساني که براي دور دوم براي رياست جمهوري وارد مي شود همواره يک امتياز خاص دارند چون از اهرم هاي مالي موجود خود استفاده مي کنند. در تاريخ بعد ازانقلاب همه رييس جمهورها دو دور در قدرت بوده اند. فکر نبايد کرد که به اين سادگي ماجرا تمام شده است. اما يک دعوا بين احمدي نژاد وقاليباف خواهد بود. انتخابات بعدي بسيار جنجالي ودعوايي خواهد بود. درمقابل احمدي نژاد تنها کسي که مي تواند عرض اندام کند قاليباف است شما ماه فوريه به ايران رفتيدآيا با آقاي احمدي نژاد ملاقات کرديد؟ دراين مورد نمي خواهم صحبت کنم . بسيارخوب... به نظر شما چه چيزي درنظام سياسي فعلي ايران درخارج از کشور ديده نمي شود؟ چيزهايي در اردوگاه محافظه کاران وجود دارد که درخارج آن ديده نمي شود. درون ايران احساس من اين بود که يک فاصله عميقي بين مردم و بنياداجتماعي کشور ونظام سياسي شکل گرفته وهر روز درحال عميق تر شدن است. به نحوي که يک نيروي جوان با انتظارات بالا دربرابر يک نظام سياسي از کارافتاده ودمده که نمي تواند جوابگوي آن نيازها وخواست ها باشد شکل گرفته است. ديگر ديدم که اين جناح بازي سياسي در ايران درحال ازبين رفتن است وهيچ ارزشي بين مردم ندارد. بنابراين وقتي مي گويند طرف محافظه کار فلان نوع است يا اصلاح طلب فلان نوع، تقسيم بندي هايي است که بين نيروهاي سياسي مطرح است درحالي که مردم ايران اساسا اين چنين تقسيم نشده اند. بنابراين اين نيروهاي سياسي جامعه که قراربود بنياد اجتماعي را در خودشان ذوب کنند خود در اين بنياد اجتماعي ذوب مي شوند. دليلش هم اين است که جناح بازي مشروعيتش را درميان مردم از دست مي دهد. مردم بيشتر پروژه اي وملي به مساپل خودشان نگاه مي کنند. ملي نه به معناي ناسيوناليستي بلکه به معناي تمام ملتي وکلي. در آينده نزديک جناح ها از بين خواهند رفت ويک جريان جديد سياسي در ايران شکل خواهد گرفت که اين شکل جديد مي تواند در قالب اپتلاف هاي وسيع کشوري باشد وبراساس يک سري پروژه هاي ملي همراه با احزاب جدي باشد. اين واقعيت است. کاري که مثلا آقاي قاليباف مي کند از اين جنس است. به اين معنا که مي رود مي گويد من اصول گراي فلان وبهمان نيستم، اصلاح طلب هم نيستم وبه نوعي مي خواهد خود را فراتر ازجناح هاي سياسي معرفي کند. اين حرکت درايران هر چه بيشتر درحال جا افتادن است. ديگر آنکه دولت احمدي نژاد بيش ازآنچه در خارج کشور ديده مي شود آماده رابطه با آمريکاست. ولي نمي داند بايد چه کار کند. متاسفانه نيرويي که بتواند براي آنها هم از لحاظ تاکتيکي وهم از لحاظ استراتژيکي اين موضوع را فرموله کند وجود ندارد. به همين دليل قروقاطي مي شود. از نظر استراتژيک احمدي نژاد پذيرفته که بايد رابطه با آمريکا برقرارشود اما به لحاظ تاکتيکي نمي داند اين کار را بايد چگونه انجام دهد. اين را در خارج از کشور نمي بينند. درخارج از کشور اين را مي بينند که احمدي نژاد در حال افزايش تنش با آمريکاست درحالي که احمدي نژاد تنش با آمريکا را نمي خواسته زياد کند اما چون تنش با اسراييل ايجاد کرده انعکاس آن در رابطه با ايران وآمريکا تاثيرگذاشته است. ديگر اينکه اعتقاد دارم درايران دعواي ايدپولوژيک در حال از بين رفتن است. اسلام گرايي به معناي به عنوان يک جريان فکري سياسي - نه جريان فکري مذهبي- در حال اضمحلال است ونقش خود را به يک جريان فراايدپولوژي مي دهد ويک جريان عملگرايي درون آن شکل مي گيرد. متاسفانه حکومت نمي داند يک سري قفل هايي را که درون خود دارد چطور باز کند. آنها نمي دانند قف مذهب وسياست را چگونه حل کنند. مشکل انتخابات آزاد است که حلش بسيار دشوار خواهد بود.
از پروژه هاي ملي نام برديد.چنين پروژه هايي چه ويژگي هايي دارند؟ اين پروژه ها مشکلات عمده کشورهستند که راه حل فرجناحي دارند. يکي ازاين پروژه ها اقتصاد وعدالت اجتماعي است. ايراني ها دوست خواهند داشت کسي سرکاربيايد که اين موضوع را برنامه اصلي خود کند. دوم حل مشکل رابطه ايران وآمريکاست. بسياري اعتقاد دارند که تا رابطه ايران وآمريکا حل نشود نمي توان پروژه حل مساپل اقتصادي وگسترش عدالت اجتماعي را جامه عمل پوشاند. براي اينکه آمريکايي ها نمي گذارند. سوم موضوع انتخابات آزاد است. انتخابات آزاد به عنوان يک پروژه ملي ونه يک پروژه جناحي - که هرجناحي ديگري را متهم کند. دراين مسير جريان هايي وجود دارند که به فکر تغيير دادن قانون انتخابات هستند. اين سه خواست- پروژه ملي، رابطه تنگاتنگي بايکديگر دارند ودر آينده عمده خواهند شد: آقتصاد با عدالت، رابطه با آمريکا و انتخابات آزاد. هر کسي که اين سه پروژه را با محوريت اقتصاد برنامه خود کند آينده انتخابات را به نفع خود رقم خواهد زد . اشاره کرديد آقاي احمدي نژاد نمي داند که براي برقراري رابطه با آمريکا چه کند. وقتي شما ايران بوديد هيچ راهکاري به مسوولين ارائه نکرديد؟ چرا. متاسفانه اين دولت نيست که درتحليل نهايي تصميم مي گيرد که در رابطه با آمريکا بايد چه کار کرد. واقعا مشکل آمريکا وايران مشکل سياسي وديپلماتيک نيست. بلکه مشکلي است که پيامدهايش وراي اين رابطه مي رود. هم براي جريان هاي داخلي کشور هم براي روابط ايران با نيروهاي اسلامي خارج از مرزهاي خودش و هم رابطه ايران با بقيه کشورها درمنطقه. يکي از معضلاتي اين رابطه همين است که پيامدهايي در داخل ايران، منطقه وآمريکا خواهد داشت. اين رابطه هم دوست دارد و هم دشمن، هم در ايران وهم درمنطقه. اين است که جريان را خيلي پيچيده کرده است. سواي اين پيچيدگي نيروهاي مختلفي در ايران سر اين رابطه ادعا دارند. يک عده مي گويد ما بايد اين رابطه را کنترل کنيم عده ديگري مي گويند ما بايد اين کارا انجام بدهيم. اما به نظرم درايران اندک اندک به اين نتيجه مي رسند که پروژه رابطه با آمريکا يک پروژه جناحي نيست بله پروژه اي ملي است و اين رابطه را بايد درچارچوب منافع ملي کشور ديد نه منافع جناحي. اگر اين اتفاق بيافتد مي شود اميدوار بود که به يک تفکر منسجم تري دررابطه با آمريکا رسيد. بنابراين فکر مي کنم مشکل دولت احمدي نژاد اين است که به اين رابطه به صورت جناحي نگاه مي کند. ثانياجناح هاي ديگرادعا دارند وازطرف ديگر همه اين جناح ها با همه دعواهايي که با هم دارند کاره اي نيستند و باز هم يکي آن بالا است که کنترل قضيه را دراختيار دارد و اين جناح ها بي خودي سر همديگر داد وفرياد مي زنند. به همين دليل هم فکر مي کنم اين جريان مساله اش فقط احمدي نژاد نيست. چرا که خاتمي و رفسنجاني هم نتوانستند گره اين ماجرا را بگشايند. اما يک اتفاقي در ايران درحال رخ دادن است که درک موجود نسبت به ماجرا را تغيير مي دهد. آقاي خامنه اي مصاحبه اي کردند چند ماه پيش دريزد وگفتند که ما نمي توانيم که براي هميشه با آمريکا دشمن باشيم اما موقعش الان نيست. بنابراين سررابطه با آمريکا حکومت ازجريان ايدپولوزيک بيرون رفته و وارد يک جريان عملگرايي شده است و صحبت سر اين نيست که بايد رابطه با آمريکا را درست کرد يا نه بلکه صحبت اين است که چه موقع وچگونه بايد اين کار را انجام داد. رييس جمهوري بعدي شانس بيشتري دارد که اين رابطه را به جايي برساند و روي آن کار کند . تا انتخابات بعدي آمريکا شش ماهي باقي مانده است. طي هفته هاي گذشته مطالب زيادي درخصوص تمايل دستگاه بوش براي يک حمله نظامي حتي - محدود - به ايران مطرح شده است. تحليل محافظه کاران اين است که چنين حمله اي دست دولت بعدي آمريکا را براي گفت وگو با ايران خواهد بست و يا اينکه ايران را درموقعيتي قرار خواهد داد که به هر خواست آمريکا تن بدهد... با هر تحليلي که وارد اين موضوع شويم، حمله به ايران در هر مقياس ومقداري عملا ممکن است به يک نوع واپس گرايي و بازگشت به نوعي انقلابي گري وآرمان گرايي سالهاي دهه اول انقلاب منجر شود و تغييرات به وجود آمده را معکوس کند. به نظر شما آيا با توجه به مشاهداتي که درواشنگتن داريد چنين اظهار نظراتي تنها براي ترساندن مقامات تهران است يا آنکه توجيه قدرتمندي براي آن وجود دارد که هر روز براحتمال چنين اقدامي مي افزايد؟ همه مشکل ايران وآمريکا مربوط به هفت هشت ماه آينده است. من معتقدم شش ماه آينده بسيارنگران کننده است. اين شش-هفت ماه، زمان سياستگذاري نخواهد بود بلکه ماههاي اتفاقات خواهد بود. يعني به جاي اينکه سياست تعيين کند چه اتفاقي در رابطه ايران وامريکا پيش خواهد آمد، اين حوادث برنامه ريزي شده خواهد بود. به همين دولت ايران هم خيلي نگران است که حادثه اي رخ دهد که هيچ کنترلي بر روي آن ندارد به وجود بيايد و آن باعث يک حرکت نظامي ازسوي آمريکا شود. از طرف ديگر نيروهاي زيادي درکشور هستند که مراقب اوضاع هستند. فکر مي کنم هر کسي که نسبت به جريان اين حادثه بي توجه باشد.
وقتي چند ماه قبل به ايران رفتيد نگران اينکه مشکلي برايتان به وجود بيايد نبوديد؟ من همين جوري براي خودم به ايران نرفته بودم. من با برنامه مفصل تري رفته بودم و از طرف ايران اقدامات لازم براي اينکه منسالم بروم وبرگردم انجام شده بود. اين طور نبود که يک بليط بخرم و راهي تهران شوم. از وقتي که وارد فرودگاه شدم تا وقتي که خارج شدم يک لحظه هم با مشکل مواجه نشدم - نه دولتي و نه غيردولتي. ولي ايران هم کشور حوادث است. اما خوشبختانه هيچ اتفاقي براي من نيفتاد و همه حرف هايي را هم که روزنامه کيهان و سايت الف برعليه من زدند وقتي بود که من از ايران خارج شده بودم. قبل از آن هيچ اتفاق خاصي نيفتاد. هرجا که رفتم با پشتيباني شديد مردم مواجه شدم. درمحل خودم در تالش بيش از ۲۰۰۰ نفر از من استقبال کردند. در تهران هم ملاقات هايي که کردم بسيار اميدوارکننده بود و با انرژي بيشتري برگشتم براي کار کردن روي اين رابطه. به نظرم حرکت مهم وخوبي بود و در آن چارچوب تلاش مي کنم اين رابطه را درجهت عادي کردن پيش ببريم و درک درستتري در دو طرف به وجود بياوريم. فکر مي کنم در ماموريتي که خودم براي خودم تعريف کرده ام وکسي برايم تعريف نکرده تا حدود زيادي موفق بودم.
گفتيد يک سري اتفاق افتاد که نمي خواهيد بگوييد. حالا نمي خواهيد يک خبر بدهيد در آخر اين مصاحبه؟ اگر اين چند ماه را سالم سرکنيم دررابطه ايران وآمريکا در دولت بعدي حتما يک خبرخوش خواهيم داشت. به نظر مي رسد جامعه سياسي انقلابي ايران اندک اندک خسته مي شود. نيروهاي رده اول حکومتي اندک اندک از يک جريان سي ساله اي که در دور و تسلسل قرار گرفته خسته شده اند و فکر مي کنند بايد اين دور شکسته بشود و جامعه به جلو برود و من مطمپنم اگر بشود تغييري در رابطه بين ايران وآمريکا ايجادکرد حتما تاثيرش روي انتخابات ويک جريان اقتصادي سالم تر درايران مثبت تر خواهد بود و يشتر جلو خواهيم رفت. من خيلي خوشبين هستم به خصوص به دليل حضور نيروي جوان باهوش مدرن وتحصيل کرده و مطلع وجهاني ايران. نيرويي که ديگر نمي شود آن را برگرداند به بطري سحر آميز. اين غول از بطري به بيرون آمده ونمي توان آن را کنترل کرد. ولي تقريبا اين احساس را دارم اين نيرو را نمي توان به عقب برد. هر اتقاقي در ايران بيافتد به سمت جلو خواهد بود.؟
حادثه ای که خرداد ماه را به ماه بنيانگذار جمهوری اسلامی بدل می کند، اتهامات جناح های گوناگون حکومت جمهوری اسلامی، که يکديگر را به «تحريف و انحراف از خط و مکتب امام» متهم می کنند، شدت گرفت و به يکی از مباحث اصلی رسانه های ايران بدل شد. در اين جدل ها، برخی هر نوع تفاوت با نظريات آيت الله خمينی را تا حد خارج شدن از اسلام نهی می کنند و برخی چون نوه امام بر آنند که در چارچوب «مکتب امام» می توان تفسيرها و اجتهادهای متفاوت را مطرح کرد. در جامعه ای که نقد انديشه های آيت الله خمينی ممنوع است، تقديس مکتب وی به جناح های گوناگون فرصت می دهد تا بر بستر تضادهای درون جناحی، که با انتخابات مجلس و نزديک شدن انتخابات رياست جمهوری شدت گرفته است، و بر بستر تنش های پر رنگ در عرصه سياست های داخلی و خارجی، اتهام «تحريف، تفسير نادرست و انحراف از مکتب امام خمينی» را چون سلاحی برای بی اعتبار کردن رقبای خود به کار گيرند. اما به نظر برخی از ناظران، بهره گيری مکرر از اين سلاح و محدود بودن خطوط اصلی نظريات آيت الله خمينی به رهنمودهای سياسی کلی، کارايی آن را تا حد زيادی تقليل داده است. تقديس بنيانگذار: ويژگی مشترک نظام های ايدئولوژيک همه نظام های مکتبی و ايدئولوژيک استبدادی تاريخ، بنيانگذاران خود را تقديس و به مراجعی خطاناپذير، همه دان، فراتاريخی، نقد ناشدنی و خدشه ناپذير بدل و مشروعيت پايه های نظری و ايدئولوژيک و بنيان های ساختاری خود را با مکتب آنان توجيه می کنند. در اين نظام ها، هر انديشه، برنامه و ساختار تازه ای بايد توجيه نظری خود را با تطبيق با مکتب بينانگذاران اثبات کند يا دست کم نشان دهد که با خطوط اصلی مکتب رسمی در تضاد نيست. در نظام های استبدادی مکتبی، جانشينان خود را بر حق ترين حافظان و مفسران مکتب بنيانگذار تلقی کرده و جناح های گوناگون برای بی اعتبار کردن يک ديگر به اتهام «انحراف، تحريف و تفسير نادرست» از مکتب و خط رهبری متوسل می شوند. نظام های استبدادی مکتبی مدرن، تقديس رهبری را به اديان کلاسيک گذشته مديون هستند چرا که دستگاه های روحانيت همه اديان، واضع دين خود را تقديس کرده و مشروعيت و قدرت خود را با کارکردهايی چون حفظ، بازآموزی و باز توليد اصول مکتب او توضيح می دهند. نهادهای روحانيت اديان گوناگون، مرجعيت فراتاريخی، فرابشری، نقد ناشدنی و خدشه ناپذير بنيانگذاران اديان را با ارتباط مستقيم آنان با خالق توضيح می دهند، اما نظام های استبدادی مکتبی برای تقديس بنيانگذاران خود و بدل کردن آنان به مرجع خدشه ناپذير فرابشری راهی جز توسل به ابزارهای تبليغاتی، سرکوب امنيتی، ممنوع کردن نقد انديشه های بنيانگذار، کيش شخصيت و بت وارگی ندارند. به دوران مدرن، مارکس و انگلس از نخستين کسانی بودند که به رغم مخالفت بنيانی با تقليل انديشه های خود به مکتب و ايدئولوژی، در مکتب خود منجمد و به دست پيروان خود از متفکرانی اهل نقد و نفی به رهبرانی فراتاريخی تقليل يافتند. پيروان اين دو که خود را مارکسيست می ناميدند، انديشه های دو رهبر خود را به اصول و جزم های ابدی تقليل داده و هر گرايشی را در عرصه نظری و عملی با انطباق آن با انديشه های بينان گذاران مکتب می سنجيدند. مارکس و انگلس به قدرت نرسيدند، اما موميايی کردن جسد لنين، بنيانگذار اتحاد شوروی سابق، در همان سال های اول انقلاب روسيه، از گرايش جانشينان به بدل کردن لنين به واضع و صاحب مکتب و رهبر فراتاريخی و منبع مشروعيت خبر می داد و بخش اصلی کمونيست های آن روزگار، که ترکيب «لنينيسم» را بر مارکسيسم افزود، لنين را به بتی مقدس و نقد ناشدنی بدل کرد. حزب کمونيست چين با افزودن ترکيب « انديشه مائو تسه دون» به ترکيب «مارکسيسم لنينيسم» راه استالين را ادامه داد و تکرار اين شيوه در چند دهه گذشته چندان به مضحکه بدل شد که به دستور حاکمان مستبد بزرگ و کوچک و به همت نهادهای تبليغاتی و امنيتی مکتب های گوناگونی با بينانگذاران و رهبران فرهمند، همه دان و نقد ناشدنی در جهان استبداد زده ظهور کردند. به رغم تبليغاتی که سرانجام ناکام ماند، نظريات نو لنين، استالين و مائو در عرصه فلسفه، بينش و متد، جهان نگری و حتی سياست و اقتصاد برای وضع يک مکتب فکری مستقل کافی نبود و به همين دليل اين دو، همراه با همه واضعان خودخوانده همه مکاتب تحميلی چند دهه اخير، با سقوط حکومت های خود، عنوان صاحب و واضع مکتب و خط را به سرعت از دست دادند در حالی که مارکس و انگلس، چون واضع و صاحب مکتب، عنوانی که خود نمی پسنديدند، در تاريخ تثبيت شدند. مجتهد برجسته و امام مقدس جمهوری اسلامی ميراث بدل کردن بينانگذار به رهبر فرهمند نقد ناشدنی را از حکومت های کمونيستی به ارث برد، اما فقه و کلام شيعه مکتب اصولی، مکتب مسلط در ايران، مجتهد را انسانی ممتاز اما خطاپذير تلقی می کند و بر اساس ضرورت تغيير نظريات فقها بنا شده است. از اين منظر، تجربه بدل شدن مجتهدی برجسته به امامی خدشه ناپذير، فراتاريخی، نقد ناشدنی و مقدس در اواخر قرن بيستم، بدل شدن آيت الله خمينی به امام خمينی، چه بسا بتواند محققان تاريخ اديان را در بررسی روند پيدايی مقدسان در قرن های گذشته ياری کند. آيت الله خمينی گرچه واضع يا صاحب مکتب نبود، اما پس از انقلاب اسلامی از امکان تحقق نظريات خود بهره مند شد؛ امکانی که به جز پيامبر و خلفای راشدين، هيچ امام و مجتهدی در تاريخ اسلام بدان دست نيافت. آيت الله خمينی مرجع تقليدی بود برخاسته از مکتب اصولی که رای و اجتهاد مجتهد را در کنار قرآن و سنت (کردار و رفتار پيامبر و امامان معصوم) قرار می دهد. از اين منظر، آثار آيت الله خمينی هيچ مفهوم و نکته تازه ای بر مبانی اين مکتب نيفزود. آيت الله خمينی رهبر انقلاب اسلامی ايران بود، اما در زمينه نظريه انقلاب نيز هيچ اثر تئوريک يا مفهوم نظری نو ارائه نکرد چرا که رهبری انقلاب به دلايلی فراتر يا بيرون از انديشه ها و برنامه های او نصيب او شده بود. در فلسفه و جهان نگری نيز آيت الله خمينی به شهادت نوشته های خود پيرو گرايشی قديمی بود که نوعی عرفان معتدل ميانه رو را با فقه و کلام و شريعت تلفيق می کند؛ وی بر اين گرايش نيز هيچ مفهوم نظری تازه ای نيفزود خط امام: رويکردی سياسی و اقتصادی آنچه پيروان خمينی « مکتب خمينی و خط امام » می خوانند، نظرياتی است که به دو مفهوم ولايت فقيه و تلفيق جمهوريت و حکومت اسلامی در قانون اساسی ايران و به رهنمودهای سياسی و اقتصادی او محدود می شود. صورت های گوناگون ولايت فقيه، از مطلقه و نامحدود تا نسبی و محدود، اما ابداع آيت الله خمينی نبود و پيش از او ده ها فقيه شيعه در اين باره نوشته و بحث کرده بودند. فقه شيعه که رهبری مذهبی و حکومت زمينی را حق موروثی امامان منتخب الله می داند از همان آغاز با پرسش دشوار حکومت در زمان غيبت امام رو به رو و ولايت فقيه، حکومت و رهبری سياسی فقهای شيعه به نيابت از سوی امام غائب، از پاسخ های قديمی آن بود. آيت الله خمينی بر اين مباحث نيز در عرصه نظری هيچ استدلال و مفهوم تازه ای نيفزود، اما تنها مجتهدی بود که بخت تحقق آن را يافت. تلفيق جمهوری و حکومت اسلامی، تلفيق مشروعيت رای نسبی خطاپذير و قابل تغيير مردم با رای خطا ناپذير مطلق و ابدی الله در قانون اساسی ايران نيز ابداع امام خمينی نبود و به شهادت همه اسناد و خاطرات مکتوب، ديگرانی آن را در قانون اساسی گنجاندند و آيت الله خمينی آن را پذيرفت. با اين همه، ۳۰ سال پس از تصويب اين قانون هنوز هيچ اثر تئوريک معتبری در توضيح مبانی نظری قانون اساسی ايران منتشر نشده است. آيت الله خمينی بيش از هر مجتهد و فقيه ديگری در زمان خود اسلام را سياسی کرد، اما تاکيد بر ابعاد سياسی اسلام نيز سنتی کهن بود و به دوران پيامبر اسلام بر می گشت که رهبری سياسی، نظامی و دينی را در خود متمرکز کرده بود. نوآوری های جسورانه در فقه اما آيت الله خمينی پس از کسب قدرت سياسی در عرصه صدور فتوا و احکام فقهی نوآورهای جسورانه بسيار کرد و نشان داد که کارکرد اصلی نهاد اجتهاد، تطبيق قوانين فقهی با ضرورت های زمانه را به خوبی درک کرده و توانايی آن را دارد که برای حفظ قدرت و حکومت، عمل گرايی، مصلحت انديشی و زمانه انديشی را با هوشياری ترکيب کند. آيت الله خمينی پس از کسب قدرت سياسی در عرصه صدور فتوا و احکام فقهی نوآورهای جسورانه بسيار کرد و نشان داد که کارکرد اصلی نهاد اجتهاد، تطبيق قوانين فقهی با ضرورت های زمانه را به خوبی درک کرده و توانايی آن را دارد که برای حفظ قدرت و حکومت، عمل گرايی، مصلحت انديشی و زمانه انديشی را با هوشياری ترکيب کند. مجتهدی که در سال های ۱۳۴۱ با حق رای زنان مخالفت کرده بود، به دورانی که برای مبارزه با شاه به حضور ميليونی مردم نياز داشت، حضور فعال زنان را، البته با رعايت حجاب اسلامی، در خيابان ها مجاز کرد و همين روال را در در جنگ ۸ ساله با عراق و در سرکوب مخالفان خود به کار برد. آيت الله خمينی که پس از انقلاب اسلامی با مساله دشوار مديريت جامعه ای بزرگ در قرن بيستم رو به رو شده بود، با صدور فتواهای نو در عرصه های اقتصادی، فرهنگی و سياسی، راه را بر دولتمردان و مديران هوادار خود باز کرد. فتواهای آيت الله خمينی، از نوآوری های او در زمينه بانک ها و ديگر مسائل اقتصادی تا رفع حرمت موسيقی و شطرنج، از هوشياری او و تاثير ضرورت های زمانه بر فقه سنتی شيعه نشان دارند. اما احکام فقهی نو آيت الله خمينی چندان نيست تا مکتبی را در فقه به نام او ثبت کند و کسانی که از «خط و مکتب امام» سخن می گويند نيز نه بر اين احکام بلکه بر رهنمودهای سياسی و اقتصادی او در عرصه هايی چون مبارزه با طاغوت زمان، مبارزه با آمريکا، مبارزه با سلطه سياسی و فرهنگی غرب، حمايت از مستضعفان و عدالت اجتماعی و... تاکيد می کنند. اين مفاهيم، که مهم ترين آنها از مکاتب سياسی مطرح قرن نوزده و بيست برگرفته شده است، اما چندان کلی، تکراری و تفسيرپذيرند که نمی توان از ابداع مکتب و خطی ، حتی در فلسفه سياسی، سخن گفت. ميراث اندک نظری آيت الله خمينی با تاثير و ميراث عظيم او در عرصه واقعيت تاريخی سنجيدنی نيست. جدا از ارزش گذاری ها و داوری های مثبت يا منفی، آيت الله خمينی از موثرترين شخصيت های سياسی ايران معاصر است، اما با گذشت زمان «مکتب و خط» او در عرصه نظری و حتی در فقه شيعه به چند رهنمود سياسی کلی محدود می شود.؟
